• White Facebook Icon
  • White Twitter Icon
  • White YouTube Icon

© Powys War Memorials 2016

Cofebion Rhyfel Powys

Hyd y gwyddwn, mae rhyw 300 o gofebion rhyfel ym Mhowys. Fodd bynnag, tybir bod llawer mwy na hyn yn bodoli mewn gwirionedd. Maent ar nifer o ffurfiau gwahanol. Mae rhai yn yr awyr agored, ac mae llawer dan do. Mae nifer ohonynt yn gerfluniau coeth, sydd yn aml yn dehongli milwr myfyriol; tra bo eraill yn groes syml neu addurnedig, gyda rhai o ddyluniad Cristnogol amlwg.

Priodolir rhai i gerflunwyr enwog y cyfnod. Mae llawer ohonynt yn ddienw, er cofnodir enwau’r unigolion a’u creodd yng nghofnodion y plwyf neu archifau eraill yn aml iawn.

Fel arfer, placiau ar waliau eglwysi, neuaddau pentref, gweithleoedd neu adeiladau eraill yw’r cofebion dan do. Ambell waith, ffenestri gwydr lliw mewn eglwysi a geir, ac mae nifer ar ffurf rhestr anrhydedd llythrenedig neu argraffedig.

Gall fod yn gofeb i unigolyn, neu nifer o bobl, neu’n syml iawn i’r "gwroniaid". Weithiau byddant yn cofnodi manylion personol yr unigolion dan sylw, megis eu rheng, bataliwn, llong neu wybodaeth arall megis lle collwyd eu bywydau. Efallai y nodir pwy sy’n gyfrifol am y gofeb. Bydd dyfyniad crefyddol neu ddyfyniad arall ar rai; mae’r mwyafrif yn Saesneg, ond ceir rhai yn Gymraeg neu’r ddwy iaith.

Yr hyn sy’n bwysig yw bod arwyddocâd pob cofeb yn gydradd o fewn y gymuned, beth bynnag fo’i maint, dyluniad, deunyddiau neu leoliad. Bellach mae’n fwyfwy pwysig cofnodi cofebion, nid yn unig o safbwynt eu math a chynnwys, ond hefyd eu cyflwr oherwydd mae cyflwr llawer ohonynt yn dirywio oherwydd y tywydd neu oed. Yr hyn fydd yn bwysig o hyd yw bod cymunedau lleol yn cytuno pwy ddylai fod yn gyfrifol am ofalu amdanynt, eu hatgyweirio os oes angen, a’u cynnal a’u cadw.

Roedd pob unigolyn a gofnodir arnynt yn aelod o deulu ac yn perthyn i gymuned. Mae llawer o’r teuluoedd yn byw yn yr ardal o hyd, rhai yn yr un pentref neu dref. Mae eraill yn dangos diddordeb o bell. Mae cenedlaethau newydd yn awyddus i ddysgu am eu cyndeidiau a chofio i bob un ohonynt roi ei fywyd er mwyn sicrhau buddugoliaeth ac er budd ei wlad ac er lles pawb.

 

Why are there so many memorials in Powys?

A hundred years ago, most people in Powys lived in small communities – not unlike today but at that time, few folk strayed far from where they lived, and certainly not often. Easy travel and communications were unfamiliar except to a few. Most life revolved round work and gathering places in villages and towns – the post office, the market place, the pub or the place of worship.

When it came to recording those who fell in the "Great War", communities looked inward to register their own losses rather than sharing them with the wider world.

Most who died were known personally and so each death was significant and precious to local people. It followed that memorials should reflect this sense of community. And so almost every settlement, large or small, erected its own memorial or created books of remembrance.

In some cases, memorials were put up in workplaces to record the loss of employees or bosses. "National" memorials, although important, were too remote to act as daily reminders of the fallen. Those who returned from the war also wanted to remember their fallen comrades in arms – the young men and women who would have been the community’s future.

Local committees of various kinds were formed to decide what type of memorial should be established, where and at whose cost – most were erected or installed by public subscription. In many cases, local churches or chapels were closely involved. Some memorials were, literally, monumental examples of public art, others were more discreet but equally important. Many are the focus of annual commemoration events.

Adnabod Cofebion

Rydym yn gwybod bod yna ryw 300 o gofebion rhyfel ym Mhowys. Ond, credir bod llawer mwy na hyn yn bodoli. Un o nodau’r prosiect yw adnabod yr holl gofebion ‘coll’ (neu ‘answyddogol’). Efallai i rai cofebion, er enghraifft, gael eu lleoli mewn ysbyty neu ysgol sydd wedi cau bellach; hwyrach bod eraill mewn lleoliadau gwaith sydd wedi symud i adeiladau newydd.

Mae Prosiect Cofebion Rhyfel Powys yn gweithio mewn partneriaeth gyda phrosiect arall, sef Cofebion Cymreig i’r Rhyfel Mawr (Prifysgol Abertawe), i adnabod cofebion ‘coll’. 

www.qub.ac.uk/sites/LivingLegacies1914-18/Projects/FundedProjects/WelshMemorialstotheGreatWar/

Gofynnir i chi gysylltu â Swyddog Prosiect Cofebion Rhyfel Powys os ydych yn gwybod am gofeb sydd heb ei hadnabod efallai.

Cofnodi Cofebion

​​

Gall cofebion rhyfel, yn debyg i unrhyw heneb neu adeilad, ddirywio dros amser. Mae’n rhan annatod o hanes cofeb, ac fel arfer y tywydd, trin a thrafod, ymsuddiant, fandaliaeth a gwaith adnewyddu o safon wael sy’n ei achosi.

Mae gofalu am gofebion yn waith pwysig i alluogi cymunedau a chenedlaethau’r dyfodol i’w gwerthfawrogi. Mae’n helpu atal i’r gofeb ddirywio, ac yn gwarchod, mor bell ag sy’n bosib, yr arwyddocâd hanesyddol, eu golwg a’r deunyddiau gwreiddiol.

Mae llawer o fathau gwahanol o gofebion rhyfel; yn eu plith mae’r golofn neu’r plinth cyfarwydd o frics neu feini, y groes, placiau a rhestrau anrhydedd. Mae llawer ohonynt yn yr awyr agored mewn mannau cyhoeddus, ond mae rhai hefyd mewn eglwysi, busnesau a thai preifat sy’n cael eu gwarchod rhag y tywydd.

Gall cofebion yn yr awyr agored ddioddef o nifer o broblemau, megis: 

· Y meini’n dirywio, oherwydd llygredd yr awyrgylch, twf planhigion, difrod corfforol, glanhau, graffiti, ac ati.

· Morter ac wyneb brics neu’r meini’n erydu oherwydd effaith y tywydd.

· Y sylfeini’n ymsuddo.

· Colli arysgrifau oherwydd rhew neu oherwydd i fewnosodiadau plwm neu efydd gael eu dwyn.

· Dwyn placiau metel a rheiliau oherwydd gwerth y metel sgrap.

· Fandaliaeth ar rannau o’r gofeb a difrod i wynebau, a defnyddio paent chwistrellu.

Gall cofebion megis placiau neu restrau anrhydedd sydd ar neu du fewn i adeiladau ddioddef achos:

· Fandaliaeth i wynebau sy’n achosi difrod corfforol neu ddifrod pinnau neu baent chwistrellu.

· Colli arysgrifau.

· Cyflwr y pren neu’r papur yn dirywio.

 

Mae cofnodi cofeb rhyfel yn helpu rhoi naws am le ac yn creu cysylltiadau gyda bywydau’r gorffennol. Mae’r broses recordio’n bwysig oherwydd bydd yn helpu hyrwyddo deall a gwerthfawrogi’r gofeb, yn hysbysu’r trefniadau rheoli hirdymor ac yn sicrhau cofnod parhaol ar gyfer yr archif. Oherwydd hyn oll, mae’n hanfodol i bob cofnod:

· Egluro a dangos yr hyn sy’n nodweddiadol am y gofeb.

· Fod yn gywir, yn glir ac yn gryno.

· Ystyried cyd-destun y gofeb.

· Gynnwys cyfeiriad at unrhyw ffynonellau a ddefnyddiwyd.

· Adnabod pwy sy’n ei chofnodi a nodi dyddiad gosod y gofeb.

· Bod yn hygyrch trwy archif parhaol.

Yn anad dim, dylai’r cofnod fod yn gywir, yn effeithlon ac yn hawdd ei ddeall.

Cyn cychwyn cofnodi’r gofeb ar y safle, mae’n werth cadarnhau a oes cofnod yn bodoli yn barod ar gyfer y gofeb. Os oes cofnod yn bodoli, gellir gwirio ei fod yn gyfredol, ac yn cynnwys digon o fanylion ac yn gywir.

 

Mae’n hawdd i un person gofnodi cofebion llai eu maint , ond efallai y bydd angen tîm o ddau ar gyfer cofebion mwy i ddal tâp mesur, ac i nodi’r manylion.

 

Os hoffech gofnodi cofeb rhyfel, gellir defnyddio Ffurflen Cofnodi Prosiect Cofebion Rhyfel Powys . 

Fel arall, gellir defnyddio’r wybodaeth a’r adnoddau ym Mhecyn Cymorth Prosiect Cofnodi Cofebion Rhyfel Powys i gofnodi cofeb rhyfel.

Ymchwilio I'r Cofebion

Gall ymchwilio i gofebion rhyfel fod yn waith boddhaol iawn. Mae’n ffordd i ddysgu am bobl o’r gorffennol diweddar; gall eu hanesion fod yn rhyfeddol ac mae’n bosib bod eu disgynyddion yn dal i fyw yn yr ardal.

Mae llawer o gofnodion dal ar gael sy’n ymwneud â phobl fu’n brwydro yn y rhyfel ac o’r caledi a ddioddefodd eu teuluoedd a ffrindiau yn ystod a syth ar ôl y rhyfel.

Mae llawer o wybodaeth a chyngor ar ymchwilio i gofebion rhyfel ar gael ym Mhecyn Cymorth Cofnodi Cofebion Rhyfel Powys a’r Pecyn Cymorth Ymgysylltu â’r Gymuned.

Gofalu Am Ac Atgyweirio Cofebion Rhyfel

Gofalu am gofebion rhyfel 

Yn debyg i unrhyw gofeb neu adeilad, gall cyflwr cofebion rhyfel ddirywio dros amser. Mae’n rhan anochel o hanes cofeb, a gall y tywydd, trin a thrafod, ymsuddiant, fandaliaeth a gwaith adnewyddu o safon isel achosi i hyn ddigwydd.

Mae gofalu am gofebion yn waith pwysig i alluogi cymunedau, a chenedlaethau’r dyfodol eu gwerthfawrogi. Mae’n helpu arafu’r broses o ddirywio, ac yn helpu cadw arwyddocâd hanesyddol, ymddangosiad a deunyddiau gwreiddiol y cofebion cymaint â phosib.

Atgyweirio cofebion rhyfel 

 

Un o nodau Prosiect Cofebion Rhyfel Powys yw cefnogi cymunedau lleol wrth iddynt geisio am gyllid prosiect ar gyfer rhaglen barhaus o atgyweiriadau a gwaith adnewyddu ar gofebion rhyfel a’r ardal o’u cwmpas. 

Mae dwy gronfa ar gyfer y gwaith yma: Un ar gyfer gwaith atgyweirio neu adnewyddu ar y cofebion eu hunain, a’r llall ar gyfer gwaith adnewyddu neu wella’r ardal o’u cwmpas e.e. ffensys, giatiau neu oleuadau. 

Mae’n hanfodol pwysleisio fod ennyn diddordeb y gymuned ac annog cymunedau i gymryd rhan trwy gydol y broses a’r prosiect yn gyffredinol yn hollbwysig.

Crynodeb o’r broses ymgeisio ar gyfer cyllid gan Brosiect Cofebion Rhyfel Powys i wneud gwaith atgyweirio, adnewyddu neu i wella cofebion rhyfel ym Mhowys 

· Y gymuned leol/unigolyn i adnabod y gofeb rhyfel

· Y gymuned leol i gysylltu â Phrosiect Cofebion Rhyfel Powys

· Cynnal cyfarfod cychwynnol ac ymweld â’r safle 

· Adnabod rhanddeiliaid (unigolion/mudiadau sydd â diddordeb)

· Cadarnhau pwy yw’r perchennog/pwy sy’n gyfrifol am y gofeb 

· Ymgynghori gyda’r gymuned am y cynigion neu’r gobeithion ar gyfer y gofeb

· Y gymuned leol i gwblhau Arolwg Cyflwr

· Darperir Pecynnau Cymorth (a hyfforddiant pe dymunir) i’r gymuned leol i gofnodi’r gofeb

· Y gymuned leol i gwblhau’r Ffurflen Cofnodi (gyda thystiolaeth megis lluniau)

· Y gymuned leol i lunio Cynllun Rheoli a Chynnal a Chadw

· Cynnal arolwg arbenigol os oes ei angen 

· Comisiynu dyfynbrisiau ar gyfer y gwaith atgyweirio neu adnewyddu

· Dewis a chymeradwyo’r contractwr 

· Y gymuned leol i gadarnhau cyllid cyfatebol. Mae’r daflen wybodaeth hon yn rhestru cyfleoedd potensial ar gyfer cyllid cyfatebol.

· Comisiynu a gwneud y gwaith atgyweirio 

· Cymeradwyo a ‘llofnodi’ i gadarnhau fod y gwaith wedi cael ei wneud

· Cyfraniad neu gyfranogiad ychwanegol gan y gymuned leol e.e. digwyddiadau, arddangosfeydd, ymchwil neu gystadlaethau

· Cofnodi popeth a’i ychwanegu at wefan y prosiect

· Gwerthuso, e.e. astudiaethau achos, lluniau, vox-pops, ymchwil neu waith gan ddisgyblion ysgolion lleol 

Mae’n bwysig nodi taw crynodeb o’r broses ymgeisio yw hon, er gwybodaeth yn unig. 

Gall y ddogfen isod fod yn ddefnyddiol ichi: 

Cofebion Rhyfel yng Nghymru: Canllawiau Technegol

Llywodraeth Cymru (Cadw)

2014 

http://cadw.gov.wales/docs/cadw/publications/historicenvironment/140324caringforwarmemorialsinwales-technicalguidancecy.pdf