• White Facebook Icon
  • White Twitter Icon
  • White YouTube Icon

© Powys War Memorials 2016

There are many different types of war memorials. They can be made of various materials and can be found in diverse locations. However, the one common characteristic shared by war memorials is that they commemorate a war or conflict and the people involved in or affected by that war or conflict.

 

Beth Yw Cofeb Rhyfel?

Mae cofeb rhyfel yn unrhyw beth sydd ag arysgrif, neu sy’n coffáu rhyfel neu frwydr, neu’r unigolion oedd ynghlwm â digwyddiad o’r fath. Gall unrhyw un greu neu godi cofeb mewn unrhyw leoliad, a gall fod yn barhaol (cofadail o gerrig, cerflun neu groes), dros dro (cysegrfa neu lyfr coffa) neu’n fyw (coeden neu grŵp o goed).

Gall y gofeb fod mewn lleoliad cyhoeddus neu breifat, a gall fod tu fewn i adeilad neu ynghlwm wrtho, neu du allan mewn gardd, mynwent neu ofod cyhoeddus arall.

Lleolir llawer o gofebion mewn parc cyhoeddus neu sgwâr y dre, ond hefyd mae llawer mewn lleoliadau mwy di-nod, ac mae’n anoddach cael hyd i’r rhain.

Gall cofeb goffáu unigolyn neu nifer o bobl. Hwyrach iddyn nhw farw wrth frwydro, mewn damwain adeg rhyfel neu oherwydd cael ei saethu gan ei fyddin ei hun, neu yn sgil anafiadau neu glefyd ddigwyddodd wrth frwydro. Maent hefyd yn gallu coffáu’r rhai a frwydrodd ac a ddaeth adref, sifiliaid oedd yn gysylltiedig neu a effeithiwyd gan ryfel, yn ogystal ag anifeiliaid. 

Gellir codi cofeb yn ystod neu’n fuan wedi brwydr, neu flynyddoedd yn ddiweddarach hyd yn oed.

Nid yw carreg ar fedd milwr a gollwyd yn gofeb, ond caiff ei ystyried fel ‘bedd rhyfel’. Os nad oes corff yn bresennol, ac ychwanegwyd arysgrif ychwanegol am yr unigolyn, gellir ei alw’n gofeb. Cafodd llawer o filwyr o Gymru a gwledydd eraill Prydain eu claddu dramor mewn mynwentydd sy’n cael eu cynnal a chadw hyd heddiw gan Gomisiwn Beddau Rhyfel y Gymanwlad.

Mae diffiniad yr Ymddiriedolaeth Cofebion Rhyfel y DU o gofeb rhyfel fel a ganlyn:

‘Dylid ystyried unrhyw wrthrych corfforol a grëwyd, a godwyd neu a osodwyd i goffáu unigolion oedd yn rhan o neu a effeithiwyd gan frwydr neu ryfel yn gofeb rhyfel. Dylid cynnwys cofebion er cof am sifiliaid ac anifeiliaid hefyd.’

www.warmemorials.org/uploads/publications/53.pdf

Diffiniad o gofeb rhyfel 

(Copïwyd 9fed Mawrth 2016)

Pa Fath O Gofebion Rhyfel Sydd Ar Gael? 

Gellir creu neu gysegru unrhyw wrthrych fel cofeb rhyfel. Defnyddir amrywiaeth eang o siapiau, meintiau, dyluniadau a deunyddiau i’w creu, ac yn aml maent yn wahanol iawn i’r ddelwedd draddodiadol a chyfarwydd o groes ar ben colofn neu blinth. Er hynny, y cysyniad oedd creu rhywbeth parhaol i gad war gof y rhai a gollwyd. Roedd y dyluniad a ddewiswyd gan gymuned yn aml iawn yn awgrymu eu teimladau a’r ymateb i’r hyn a ddigwyddodd.

Amcangyfrifir fod rhwng 60,000 a 100,000 o gofebion rhyfel yn y DU. Mae gan bob un ohonynt bwrpas cyffredin, ond mae llawer o wahanol fathau i’w gweld.

Ar y cyfan, ceidwadol iawn yw dyluniad y cofebion rhyfel a adeiladwyd yn ystod y 1920au a’r 1930au, i gyfleu cysur a pharch i goffáu’r rhai a gollwyd. Mae themâu clasurol blynyddoedd cynnar y 19eg ganrif yn berthnasol i lawer ohonynt, ond yn symlach ac yn fwy haniaethol, ac felly’n adlewyrchu arddull cynnar yr 20fed ganrif.

Gwaith ardaloedd lleol oedd comisiynu cofebion rhyfel ar y cyfan, trwy gynnwys amrediad eang o sefydliadau lleol a chenedlaethol. Hefyd, amrywiol iawn oedd y cyllid oedd ar gael iddynt, gyda llawer yn derbyn cyfraniadau preifat ac elusennol gan nifer o ffynonellau. 

Dyma rai mathau o gofebion rhyfel: 

Ychwanegu at garreg fedd 

Bwrdd, plac neu lechen 

Croes neu nod maes y frwydr 

Cofadail 

Capel (a gysegrir o fewn eglwys) 

Deunydd mewn eglwys: Darllenfa neu ddesg 

Gosodiad mewn eglwys: Organ

Gosodiad mewn eglwys: Eitem arall 

Gosodiad mewn eglwys: Sgrîn 

Cloc neu dŵr cloc 

Colofn neu biler

Cyfuniad 

Croes 

Baner neu Luman 

Giât 

Neuadd neu Institiwt 

Obelisg

Cofeb o ryw fath arall

Rhestr y gwroniaid 

Cerflun o Ffigur sengl neu ffigur bwrw 

Cerflun Grŵp neu grŵp bwrw 

Sedd neu fainc 

Maen er cof

Coeden, llwyn neu rodfa 

Tlws neu grair

Ffenest

O Ba Ddeunyddiau Y Gellir Gwneud Cofebion Rhyfel?

​​

Gan fod cymaint o fathau gwahanol o gofebion rhyfel, defnyddiwyd deunyddiau amrywiol iawn hefyd i’w creu neu eu hadeiladu.

Gweler isod restr o’r deunyddiau mwyaf cyffredin a ddefnyddiwyd i greu cofebion rhyfel. Nid yw’n rhestr gynhwysfawr.

Pres 

Brics 

Efydd

Concrit 

Gwydr 

Haearn 

Plwm 

Paentio neu euro 

Papur

Llechen 

Cerrig 

Pren